تقسیم بندی مقوله های برنامه ریزی زیست محیطی
امروزه مفاهیم محیط شناسی دامنه ای گسترده یافته است، به طوری که تقریباً برای هر نوع فعالیت ذهنی یا عینی آدمی، محیط خاص آن مقوله را مطرح می کنند. از آن جمله می توان محیط روانی، محیط اقتصادی، محیط فرهنگی، محیط سیاسی، محیط آموزشی و بسیاری دیگر از این قبیل را برشمرد. بدیهی است که هر یک از این مفاهیم در جای خود از مشروعیت تامی برخوردارند. اما، در اینجا به خاطر حفظ جنبه های کاربردی مفاهیم محیط زیست، تقسیم بندی سنتی محیط زیست را به کار خواهیم برد. از آنجا که تقسیم بندی از ماهیتی فراگیر برخوردار است، تقسیم بندی خردتر را نیز زیر پوشش قرار می دهد. بر این اساس در مفهوم کلی «محیط زیست». سه نوع «محیط» قابل تشخیص است، که عبارتند از: محیط طبیعی، محیط اجتماعی، و محیط انسان ساخت.
البته باید همواره توجه داشت که تفکیک محیط زیست به محیط های مختلف، صرفاً در قلمرو نظری میسر بوده، و در عالم واقع هرگز محیط های جداگانه ای وجود ندارد. در جهان هستی هیچ پدیده حیاتی نمی تواند به صورت مجرد و فارغ از سایر پدیده های حیاتی بروز کند. از این رو، هرگاه صحبت از محیط های مختلف به میان می آید، همواره باید به این واقعیت توجه کرد که این تقسیم بندی تنها به خاطر ضرورت های عملی (کاربردی) انجام می گیرد.
۱- محیط طبیعی
محیط طبیعی عبارت است از بخشی از محیط زیست که ساخته و پرداخته انسان نباشد. بر این مبنا، جنگل ها، درخت زارها، علف زارها، دریاها، رودخانه ها، و در مجموع کلیه چشم اندازهای طبیعی محیط طبیعی را تشکیل می دهند.
عوامل تشکیل دهنده محیط طبیعی را می توان به دو گروه عوامل بی جان و عوامل جاندار (عوامل غیرآلی و آلی) تقسیم کرد:
الف) عوامل بی جان
۱ـ اقلیم و عوامل اقلیمی؛
۲ـ ساخت زمینشناختی؛
۳ـ منابع آب های سطحی و زیرزمینی؛
۴ـ ساخت خاک شناسی؛
۵ـ ساخت توپوگرافی
ب) عوامل جاندار
۱ـ روش طبیعی؛
۲ـ حیات وحش؛
به این ترتیب در هنگام تحلیل هر چشم انداز طبیعی، باید کلیه عوامل یادشده را مورد توجه قرار داد. البته توجه به این عوامل تنها به معنای شناخت و تهیه آرشیو اطلاعاتی برای هر یک از آنها نیست. در یک چشم انداز طبیعی عوامل نامبرده به صور مختلف با یکدیگر ترکیب می یابند، هر یک دیگری را تحت تأثیر قرار می دهد، و در نهایت واحدی طبیعی را به وجود تنظیم اند که، مثلاً، چشم انداز بیابانی، استپی، کوهستانی، تالابی و مانند اینها نامیده می شود. معمولاً برای بررسی چشم اندازهای طبیعی از علم «اکولوژی چشم اندازهای طبیعی» بهره می گیرند.
آنچه امروزه محیط طبیعی نامیده می شود، هرگز طبیعت ناب، به مفهوم آن چشم انداز ابتدایی نیست که دامنه و عمق دخالت های آدمی در آن تأثیری اندک برجای گذاشته است. امروزه محیط طبیعی چیزی جز بقایای بسیار ناچیز طبیعت ناب. و نیز بخشهایی از طبیعت نیست، که از سوی آدمی مورد بهرهبرداری قرارگرفته و سپس به حال خود رها شده است.مخصوصاً در سرزمینی چون ایران که قدمت زندگی انسان در پهنه آن به چندین هزاره پیش از میلاد می رسد، طبیعت مشکل می تواند بکر و دست نخورده باقی مانده باشد.
۲- محیط اجتماعی
محیط اجتماعی که در مفهوم وسیع تر به آن سپهر اجتماعی می گویند، عبارت است از جامعه ای که انسان در آن زیست می کند، به اضافه نهادهای اجتماعی که امور مختلف جامعه را سازمان می دهند. محیط اجتماعی از خانواده شروع می شود و همسایگان، همکاران، جامعه شهری و روستایی را در بر می گیرد و دامنه آن به ملت و دولت کشیده می شود. هرگاه روابط اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی و سیاسی موجود بین کشورهای مختلف نیز مد نظر قرار گیرد و به این واقعیت توجه شود که هر یک از این روابط می تواند به نحوی بر زندگی جامعه تأثیر گذارد، در این صورت می توان دامنه محیط اجتماعی را بسیار فراتر از مرزهای ملی دانست.