سیستم و اکوسیستم

اصطلاح اکوسیستم نخستین بار توسط تانسلی (۱۹۳۵) در ارتباط با تحقیقاتی که در زمینه جغرافیای گیاهی انگلیس انجام می داد، به کار رفت، و به این ترتیب، نگرش سیستمی، عملاً به قلمرو دانش اکولوژی وارد شد، با وجود تفاوت های بسیار در دامنه، ساختار، پویایی، و روند تکاملی اکوسیستم ها، با استفاده از نگرش سیستمی می توان به قانونمندی هایی دست یافت که کلیه اکوسیستم ها را در برگیرند. با توجه به اهمیت نگرش سیستمی در درک اکوسیستم ها، در اینجا ضروری به نظر می رسد که پیش از ورود به بحث در زمینه ساختار و عملکرد اکوسیستم ها، درباره برخی از مفاهیم نگرش سیستمی به اختصار اشاراتی کنیم.

یک سیستم عبارت است از مجموعه ای از عناصر (عوامل، اجزاء قطعات) که به گونه ای در کنار یکدیگر قرارگرفته، برهم سوار شده، نسبت به یکدیگر تنظیم یافته و یا به طور خلاصه با یکدیگر به نحوی در تماس متقابل قرار گرفته اند که، در کل، به صورت یک واحد منسجم و در جهت انجام یک کار و یا رسیدن به یک هدف مشخص عمل می کنند.

سیستم را، بنابر تعریف، مجموعه ای از اجزاء به هم پیوسته دانسته اند که،‌ آن اجزاء در راه نیل به هدفی معین باهم هماهنگی یافته اند. سیستم نه فقط به عنوان یک مجموعه، بلکه به عنوان مجموعه ای پیوسته از عناصر ظاهر می شود که،‌به سبب پیوستگیش، از کلیت برخوردار است. بنابراین درست است که هر سیستم از اجزاء عناصر، یا عوامل مختلف تشکیل می شود، لیکن عملکرد و بازدهی سیستم هرگز برای مجموع عملکردهای اجزاء آن سیستم نیست.

مثلاً انسان یک سیستم بیولوژیک به شمار می آید که از عضلات استخوان بندی، قلب، ریه … ، تشکیل یافته است. با این حال، هیچ‌یک از اعضای بدن انسان به تنهایی قادر نیست آنچه را کل پیکر انسان انجام می دهد،‌ به منصه ظهور رساند.

سیستم های زنده و اکوسیستم ها همواره از نوع سیستم های پویا هستند و در طول زمان دست خوش تغییرات صوری و ساختاری گوناگونی می شوند. هر اکوسیستم طبیعی می تواند در طول زمان، و طی فرایند تکامل طبیعی خود،‌ چندان دچار تغییر شود که بارها و بارها ماهیت خود را عوض کند. به این قبیل مراحل تکاملی در اکوسیستم ها، توالی گفته می شود. در همین ارتباط باید به مفاهیم محیط سیستم، و سیستم های باز و بسته نیز اشاره کرد.